Voor de tijd hebben wij geen zintuig
Op zoek naar rust en stilte, naar verdieping in je leven, ontkom je er niet aan, in ieder geval voor even, afstand te nemen van de hectiek van je dagelijks bestaan. En een van je ontdekkingen zal dan de verbazing zijn, dat je die drukte, die tijdsdruk volhoudt. En dat je zelfs vindt dat je er tegen opgewassen moet zijn. Dat dit nu eenmaal de tegenwoordige tijd is. Er is een andere visie mogelijk. In deze column ga ik op zoek naar het geheim van de tijd en voorzie een nieuwe tijd.
Tijd is overal, tijd is er ieder moment, alles verschijnt in tijd. En toch kunnen we de tijd als tijd niet ervaren, we hebben er simpelweg geen zintuig voor. Dat maakt dat tijd tot een van de grote mysteries van het leven en van de schepping behoort. Maar naar mijn idee staan we in onze tijd op het punt een stap te zetten in het ontdekken van geheim van de tijd. Dat zou als volgt kunnen gaan.
Als definitie van tijd stel ik voor uit te gaan van: Tijd is de schepping in wording. Tijd is niet iets buiten de schepping, het is het worden van de schepping. Wij, als mensen, zijn een onderdeel van het worden en misschien is het nog correcter om te zeggen dat het worden zich in en door ons voltrekt. Wij zijn (dus) tijd, geen wonder dat we het niet kunnen waarnemen. Maar nu tijd steeds schaarser wordt en velen het gevoel hebben permanent ‘geen tijd’ meer te hebben, kunnen we ons niet langer neer leggen bij onze onwetendheid omtrent de tijd. Het wordt langzamerhand noodzakelijk om de tijd te leren doorgronden, om op zoek te kunnen gaan naar een nieuwe tijd(sbeleving), waarin we niet meer door de tijd geleefd worden, maar er mee in harmonie kunnen leven.
We hebben de tijd altijd als van buiten komend ervaren en hebben ons op basis daarvan beelden van de tijd gevormd. Ik noem er drie. De eerste is de astronomische tijd of klokketijd.
Het heeft honderden jaren gekost voor het vast stond dat er een vast ritme was waar te nemen in de banen van de hemellichamen dat bovendien samen bleek te hangen met de verschijnselen op aarde. De Chinezen en de Perzen hebben hier miraculeus werk in verricht. Dit waargenomen ritme bepaalt sindsdien de tijd en daarnaar hebben we het leven ingericht. In de loop van onze lange ervaringsgeschiedenis groeide er een tweede begrip over de tijd: tijd werd ervaren als meer dan alleen de klokketijd. De tijd had ook een geest zo leek het: de ervaringen en waarnemingen van tijdsverschijnselen in een bepaalde tijd leken op een bijzondere manier samen te hangen, gebeurtenissen pasten in de tijd. En de tijdgeest was als het ware de kracht, die dit alles bezielde. Dit bracht ons wel dichter bij het ervaren van de tijd, maar nog steeds blijft de tijd zelf een mysterie buiten ons. We hebben nog een derde betekenis aan tijd gegeven: de tijd als historische tijd, als verhaal van onze wordingsgeschiedenis. Dit laatste heeft de tijd ook niet dichter bij gebracht, we zouden zelfs kunnen stellen dat het een versluierende werking heeft op ons bewustzijn van tijd: de historie vertelt ons dat we deel uit maken van een lange geschiedenis, hier nu tijdelijk zijn en dat er na ons nieuwe tijden komen. Zeker waar, maar het vangt ons ook in dat verhaal, in ieder geval is het haast onvermijdelijk om ons door ‘de geschiedenis’ als gevangenen van de tijd te zien.
Geen zintuig maar bewustzijn als toegang tot de tijd
Geen van deze tijdsbegrippen geeft ons het inzicht dat ons verder kan helpen nu we collectief het gevoel hebben gevangen te zitten in een voortrazende tijd. We kunnen op grond van deze drie begrippen hooguit wat fatalistisch concluderen dat “dit de tegenwoordige tijd is” en wachten tot het weer verandert. Tja, dat kan, maar we weten veel meer dan we denken, we zijn al veel dichter bij de ontsluiering van de tijd dan we denken. We kunnen daarom op zoek naar een nieuw begrip van de tijd dat ons directer toegang geeft tot de (beleving van de) tijd. En omdat we tijd tot nu toe buiten ons dachten maar nu beginnen te beseffen dat de tijd zich juist in en door ons voltrekt, moeten we ons nieuwe begrip van tijd dus zo dicht mogelijk bij onze ervaring laten aansluiten. En omdat we weten dat tijd niet via onze zintuigen is waar te nemen, is de enige toegang tot tijd die overblijft, ons bewustzijn.
Bewustzijn is ons vermogen aanwezig te zijn bij wat zich voltrekt, in feite dus bij het worden van de schepping. Bewustzijn creëert innerlijke ruimte: als ik me van iets bewust ben, ben ik in staat het waar te nemen én me er van te onderscheiden. Ik plaats iets door bewustzijn in een innerlijke, geestelijke ruimte, waardoor ik het ervaar én er vrij van ben. Door bewustzijn, kan ik in mijn innerlijke ruimte ‘bij’ iets zijn, kan ik de wording van iets ervaren. Ik ‘laat’ het in en door mijn bewustzijn worden. Bewustzijn verbindt ons met wat ‘is’, met de werkelijkheid (van de schepping).We kunnen in het worden de tijd ervaren als stroom van schepping. Richt je aandacht op je adem en na enige tijd zul je ontdekken dat de adem zich in tijd voltrekt: eerst ervaar je (meestal) dat je adem haalt, je best aan het doen bent om te ademen. Langzamerhand, als je dat los kunt laten en je ‘bij je adem bent’, ervaar je dat de adem zich in tijd voltrekt. En tegelijkertijd voel je hoe je in harmonie met de tijd komt; je ervaart de rust en stilte die er in je neer daalt. Hoe verder je je bewustzijn verdiept en uitbreidt, hoe duidelijker je gaat ontdekken dat zich in alles de tijd voltrekt, dat alles z’n tijd heeft. Bewustzijn voegt aan onze driedimensionale waarneming en opvatting van de werkelijkheid de vierde, die van de tijd, toe. Zo ontstaat er een nieuw tijdsbegrip dat ik ter onderscheiding van de genoemde drie tijdruimte noem. De definitie van dit psychologische tijdruimte begrip is: de door aandacht gecreëerde bewustzijnsruimte waardoor en waarin tijd (‘wording’) als dimensie van de werkelijkheid direct ervaarbaar is. Ik zou ook, eenvoudiger, kunnen zeggen: steeds als ik mij aandachtig wijd aan mijn ervaringen ben ik aanwezig, zie ik de ervaring zich voltrekken, ben ik getuige van de wording, laat ik de wording zich door mijn bewustzijn voltrekken.
Stop de tijd!
Laten we dit tijdruimte begrip nu toepassen op deze, onze tijd. We ervaren onze historische tijd als een probleem; de tijd ontwikkelt zich snel, verandering volgt op verandering, de wereld van vandaag is al weer anders als die van gisteren. We leven in een tijd waarin we, paradoxaal, het gevoel hebben zelfs geen tijd meer te hebben. Collectief bestaat het gevoel de greep op de tijd en de ontwikkelingen die in de tijd plaats vinden, kwijt te zijn. Wat er is gebeurd is eenvoudig te begrijpen: het aantal prikkels is enorm toegenomen, de mogelijkheden om uit te kiezen zijn ongekend, het levenstempo is navenant omhoog gegaan, zowel in de werksfeer als in het privé leven. Dit heeft een enorme invloed op ons bewustzijn, het jaagt ons op van activiteit naar activiteit, van mogelijkheid naar mogelijkheid. De tijd om te ervaren, de tijdruimte neemt af, we worden ‘bewustelozer’. ‘Doen’ gaat onze leefwijze bepalen en ‘ervaren’ als dimensie van het bestaan vervlakt. We kunnen ‘ervaren’ echter niet missen en gaan ons richten op meer maar vluchtiger ervaringen en op mogelijkheden het ervaren te intensiveren door alcohol en drugs. Deze ervaringen zijn echter emotioneel en verslavend van aard, ze nemen ons ‘mee’, we ‘lossen’ er in op en raken zo verder weg van het ervaren van tijd en van onszelf. Dit is een vicieuze cirkel, hoe verder we van de ervaring van de tijdruimte komen, hoe sneller de tijd moet gaan om nog ‘iets’ te ervaren.
Stop de tijd! Steeds meer mensen zoeken de stilte op, doen retraites, stilteweken, om aan de greep van de tijd te ontkomen en hun eigen tijdruimte terug te vinden. Een ander voorbeeld van de grote belangstelling voor de tijd en het verlangen er greep op te krijgen is bijvoorbeeld de belangstelling voor het boek ‘Stil de tijd’ (Joke Hermsen, uitg AP). Het verschijnt eind 2009 en beleeft in enkele maanden drie drukken! Maar het probleem is dat bij alles wat we doen om de greep op de tijd terug te krijgen, we de onmogelijkheid daarvan voelen omdat het is alsof we dan alleen nog maar meer moeten gaan doen. Naast alles wat we al móeten doen, moeten we nu ook nog stil worden van binnen, mediteren, yoga.
Zo lang we de tijd zien als een onontkoombare werkelijkheid buiten ons, zullen we ons er aan overgeleverd voelen: ‘je weet niet wat de dag van morgen zal brengen’. Tijd staat in die zin dan tegenover ons: er is altijd tekort, we moeten het in de ons bemeten tijd doen. Tijd geeft stress, tijd is verbonden met de dood, we hebben tijd zo nodig en daarom is tijd zo machtig.
Maar wij zijn het zelf in onze onwetendheid die tijd die macht hebben gegeven. Tijd is de schepping in wording, tijd is wording. Hoe hebben we dat niet kunnen zien? Misschien wel omdat het onvoorstelbaar is dat wij de schepping in wording zijn, dat we er niet buiten staan maar er helemaal bij horen. De schepping is nooit af, wij zijn nooit af, wij zijn de tijd en ons bewustzijn is de poort naar de tijd. Door onze tijdruimte beleving kunnen we in harmonie zijn met onszelf én de wereld, omdat er voor alles tijd is. Wat we te doen hebben is bewustzijn te ontwikkelen, dat wil zeggen aandacht voor wat we doen en in ons bewustzijn onze ervaringen innerlijk te ‘volgen’ door ze de ruimte te geven. Je zult merken dat je opeens en misschien wel voor het eerst, ‘tijd’ voelt als wonderlijke kracht, als stroom die zich via jou voltrekt. Het is niet voor niets dat mindfulness zo enorm veel belangstelling heeft in deze tijd: het is een prima vorm om de tijd terug te vinden, dat wil zeggen de rust en afgestemdheid ervan, de ervaring dat voor alles tijd is. Wat je door mindfulness ontwikkelt is tijdruimte, anders gezegd aandacht voor aanwezigheid.
De tijd stopt!
Dus het verlangen de tijd te stoppen vraagt in feite om uit de historische tijd te stappen waarin we nu collectief gevangen zitten. Dat zou een onmogelijk voorstel zijn, als de tijd zelf niet mee werkt. Het is als individu immers vrijwel niet mogelijk om zo’n stap te maken of je zou je als een kluizenaar in een klooster of hutje in de bergen moeten terugtrekken. Maar de tijd werkt mee, de tijd als wordingsproces is zelf in beweging! En omdat tijd een collectief fenomeen is, zal niemand zich aan het transformatieproces dat de tijd zelf nu doormaakt kunnen onttrekken.
Ik kan vanaf hier alleen maar in metaforen schrijven, omdat het gaat over processen die de menselijke maat en denken verre overtreffen. Ik baseer me daarbij onder andere op het denken van de Maya, maar er is langs vele andere kanalen vergelijkbare informatie beschikbaar. De gedachtegang is de volgende: de wording van de schepping is geen enkelvoudige continue activiteit maar voltrekt zich in fases, soms is er versnelling, soms gaat de tijd langzaam omdat ‘iets’ tijd nodig heeft. Dus de schepping kunnen we zien als pulserend. In feite weten we dat ook uit de geschiedenis van onze eigen aarde en onze eigen maatschappelijke historie: soms versnelling soms vertraging. In de kosmos verschijnen sterren en sommige verdwijnen weer, sterrenstelsel bewegen, alles verandert op iedere schaal, soms snel en plotseling soms traag. Dit alles geeft het pulserend karakter van de schepping in wording aan. Volgens de Maya (en andere informatiebronnen) komt zo’n lange scheppingsimpuls binnenkort tot een einde. 2012 wordt genoemd als ijkpunt. In de zucht naar sensatie hebben velen dat vertaald als het einde van de wereld, maar het is veel eenvoudiger: deze scheppingsgolf stopt, deze tijd stopt. En we zullen een nieuwe tijd, een nieuwe wordingsfase ingaan waarin tijd zich heel anders zal manifesteren.
Het feit dat zoveel gevoelige mensen op zoek zijn naar mogelijkheden de ratrace van de tijd te stoppen, zie ik als een bevestiging van dit verhaal: langzamerhand ontstaat er in ons collectief bewustzijn de impuls om uit de tijd te stappen omdat deze tijd ‘klaar’ is. En die impuls wordt door steeds meer mensen opgepikt. Het is belangrijk om die impuls te volgen, hoe onmogelijk die in eerste instantie ook lijkt. Het perspectief dat opdoemt is fascinerend: als wij door ons bewustzijn leren samen te vallen met de ‘nieuwe’ tijd, worden we medescheppers van de tijd en onze wereld.