De inzichten en voorspellingen over ‘2012’ die ons al heel lang geleden zijn aangereikt door de Maya-kalender en ook vanuit de astrologie, passen naadloos bij de psychologische en spirituele speurtocht van velen die de afgelopen decennia op zoek zijn gegaan naar zichzelf, naar vervulling en verlichting. Hoe dichter 2012 nadert hoe meer die inzichten rondzingen en aan kracht winnen. Het lijkt wel of ‘2012’ voor veel mensen de vervulling van hun zoektocht moet worden. Als op 21 december 2012 de zon precies in het midden van de Melkweg staat – en dat komt eenmaal per 26000 jaar voor – komt de huidige tijd tot een einde. En dat einde betekent het begin van een nieuwe tijd, een nieuwe periode die ook weer 26.000 jaar gaat duren. Dat verlangen naar een nieuwe tijd, daar gaat het om. ‘2012’ sluit aan bij dat verlangen, ‘past’ daar bij.

“Er moet iets gebeuren….”
We snappen steeds beter dat wij als individuen zoiets niet voor elkaar krijgen: ‘er moet iets gebeuren’ om dat mogelijk te maken, die nieuwe tijd. Want we zijn nu al zo lang op zoek, zetten wel stappen, begrijpen wel steeds meer van ons zelf, maar wat we aan echt geluk vermoeden blijft tot nog toe onbereikbaar, hoewel gezegd wordt dat het toch in ons moet zitten, het geluk, de vervulling. Dus we zoeken dieper, als we er langs de ene weg niet komen, zoeken we een andere: yoga, meditatie, lichaamswerk, chakra’s, energiewerk, healing, er zijn vele wegen die naar Rome zouden moeten leiden. En toch… blijft Rome ver weg. Hoe aantrekkelijk is dan een baken als 2012, dan gebeurt het gewoon, lijken de voorspellingen te zeggen! Bij nogal wat mensen die ik wel eens spreek is het verlangen inmiddels een geloof aan het worden. Zelf denk ik dat 2012 inderdaad gaat over transformatie, maar niet een die over ons heen komt om ons te verlossen, maar een die door ons heen komt, die wij zelf zullen moeten voltrekken. Een transformatie die zich bovendien tegelijkertijd in ons en buiten ons zal afspelen. Dat is het verbluffende, vernieuwende, de essentie van de nieuwe tijd die ons wacht.

De menselijke conditie komt bloot
Voor wie het wil zien tekent het zich al af. Het is eeuwen geleden begonnen en heeft zich de laatste vijftig jaar steeds opvallender afgetekend: het individu is tot het centrum van zijn eigen leven uitgegroeid. Psychologisch wordt het individu gezien als een autonome werkelijkheid en het individualisme als logisch gevolg daarvan: het individu dat zichzelf als centrum ziet en z’n leven richt op vervulling van zichzelf. Opmerkelijk, want het is niet mogelijk het individu te definiëren zonder daar z’n omgeving bij te betrekken. Ieder definitie van het individu, iedere individuele ervaring zelfs, steunt op en bestaat door deel te hebben aan een grotere werkelijkheid: de gemeenschap en de aarde, de natuur. Maar ondertussen ervaren mensen zich zelf als afgescheiden en vaak tegenover hun omgeving. Dat lijkt een existentieel gegeven: het individu dat zichzelf als centrum ervaart en daarmee tegelijkertijd z’n afgescheidenheid creëert. Het is de – paradoxale – menselijk conditie waar we allemaal in gevangen zitten en aan lijden. We moeten een individu worden en ons daardoor tegenover de wereld stellen.

Mens als individu kan geen doel zijn
Het lijkt mij dat wij het punt naderen waarop we kunnen inzien dat de mens als individu geen doel op zich kan zijn maar dat dit een fase is in de ontwikkeling van de mensheid. De ontwikkeling van het zelfbesef en van de daarmee verbonden scheppingskracht van het individu zijn onvoorstelbaar en onderscheiden ons van de dieren, hoe hoog ook ontwikkeld. Maar dit proces van vermeerdering van het individu en het individuele is noodzakelijkerwijs een proces dat leidt tot strijd tussen individuen om de macht. Het voert, collectief gezien, naar schaarste, naar uitputting. Onze geschiedenis gaat hierover: over de worsteling van individuen met hun wereld. Het Boeddhisme heeft hier de absurditeit van goed ingezien en er haar antwoord op geformuleerd als de individuele innerlijke weg. Het laat zien hoe die individuele innerlijke weg in haar uiterste consequentie leidt naar de Leegte, naar het volkomen samenvallen met het Zijn. Dit is de weg van radicale individuele bewustzijnsontwikkeling. En volgens het Boeddhisme de enige weg om te ontsnappen aan het lijden. Maar als we de inzichten en vooruitzichten van de Maya’s (en andere wijsheidstradities) mogen geloven gaat ‘2012’ over collectieve transformatie.

Verbinding als de kwantumsprong
Zoals we net beschreven: het individu kan geen einddoel zijn, want individualiteit betekent tegelijkertijd afscheiding, betekent een permanente dualiteit tussen ik en niet-ik zonder dat beiden zich kunnen verbinden. Het streven naar meer en beter, naar perfectie is een begrijpelijk weg maar leidt tot het omgekeerde: strijd en de angst weer te verliezen wat je opbouwt. Het kan geen eindsituatie zijn, het moet wel een fase zijn. En klaarblijkelijk loopt die ten einde. Dat is wereldwijd te zien: overal zijn diverse complexe maatschappelijke vraagstukken ontstaan waardoor wij de greep op onze collectieve werkelijkheid nu echt beginnen te verliezen. Het individuele bereikt haar grens, heeft geen antwoord meer op haar eigen werkelijkheid. 2012 gaat dan ook over de transformatie van onze psychologische habitat: de mens die ontdekt tegelijkertijd individu én een collectief wezen te zijn, verbonden met de wereld om hem heen in plaats van een afgescheiden individu. Wij zijn/bezitten een bewustzijn dat een individuele én collectieve dimensie heeft. Wij hebben altijd – als individu – gedacht dat de wereld dáár, buiten ons was. Het is de herkenning van de collectieve dimensie van ons eigen bewustzijn die ons direct deel van de wereld om ons heen laat zijn. Als we de individuele en collectieve dimensie van ons eigen bewustzijn weer op elkaar leren afstemmen, zullen we ontdekken dat wij ‘de wereld’ mede scheppen. Dit klinkt ongetwijfeld erg abstract, laat ik het simpeler maken. Laat ik het hebben over het woord verbinding, een woord dat deze jaren door velen wordt gebruikt: verbinding met je gevoel, met je lijf, verbinding met elkaar, leven in verbinding met de natuur.

Hoe gemakkelijk en graag we het woord ook gebruiken het is veel moeilijker er werkelijk iets over te kunnen zeggen. Wat is verbinding? Kun je verbinding leggen? En wat is dan de verbinding en wat gebeurt er met de zaken die verbonden zijn? Als je het woord zorgvuldig proeft dan ontdek je dat het je buiten je grenzen voert. Verbinding is een energetisch proces waarbij beide ‘polen’ zich ‘openen’ en er een resonantie ontstaat die zoals dat heet, meer is dan de som der delen. Om me te verbinden moet ik dus mijn ‘ik’-grens loslaten, mijn individualiteit offeren. Dan kan ik de verbinding met de ander(en) ervaren, met de natuur ervaren, als deel van het grotere geheel dat wij dan vormen. Verbinding is dus eigenlijk een ander woord voor de kwantumsprong die 2012 heet te zijn.

Om dit af te sluiten: 2012 gaat over de transformatie van ons zelf, waarbij we de collectieve dimensie van ons bewustzijn ontdekken. Wat betekent dat we toegang krijgen tot de directe ervaring deel te zijn van het geheel van de gemeenschap om ons heen, deel van de natuur en van de energiewereld om ons heen. Dat betekent de noodzakelijke transformatie van ons individuele zijn. Onze psychologische habitat transformeert van individuele afgescheidenheid naar collectieve verbondenheid, wat energetisch gezien een kwantumsprong vraagt. Er zal dus iets op collectief niveau gebeuren, wat dit mogelijk maakt, niemand weet wat maar dat is ook niet zo belangrijk. Belangrijker is dat het zich alleen maar door ons heen kan en zal voltrekken. En het zal duidelijk zijn dat dit vele, vele jaren zal vragen om zich te voltrekken. In die zin lijkt het verstandig om 2012 als een metafoor te zien: de wonderlijke transformatie van het menselijk bewustzijn waar al zolang opgewacht wordt en waarvan wij zelf medeschepper zullen (leren) zijn.

Pieter 23 juli 2011

Om je een indruk te geven over de inhoud, volgt hier het voorwoord.

Woord vooraf

Generaties staan in de belangstelling. Jammer genoeg meestal negatief. De jongste generatie haalt regelmatig het nieuws met wat haar ‘grenzeloze gedrag’ genoemd wordt. Over de generatie boven haar wordt de sombere sluier van het ‘dertigers dilemma’ gelegd. De generatie die nu met pensioen aan het gaan is, de babyboomgeneratie, wordt allerminst vrolijk uitgezwaaid. Haar vertrek uit de arbeidsmarkt wordt bezorgd geassocieerd met de dreigende tekorten aan menskracht, de problematische financiering van de AOW en een falende zorg voor oudere generaties. Want het zouden met name de jongere generaties zijn die voor deze financiering en deze zorg ‘op moeten draaien’. Ook de samenwerking op de werkvloer tussen de jongere en oudere generaties wordt beslist niet als harmonieus beschreven. De wijze waarop generaties bij voortduring in het nieuws zijn wekt de indruk dat generaties alleen maar een bron van irritatie en zelfs van sociale wrijving zijn. Is dat inderdaad het geval of is hier sprake van een negatieve beeldvorming die de positieve betekenis van generaties buiten beeld brengt?

Dat laatste is inderdaad het geval. Het onderlinge geharrewar wordt veroorzaakt doordat de rol en de betekenis van de opeenvolgende generaties niet onderkend worden. Generaties vervullen namelijk stuk voor stuk een belangrijke maatschappelijke functie die met zich meebrengt dat ze wel wrijving moéten veroorzaken – een effect dat versterkt wordt in een snel veranderende tijd als de onze. Generaties brengen de tijd(geest) tot leven en zijn er tegelijkertijd ook het antwoord op. Als dit niet herkend en erkend wordt, leidt dat tot wrijvingen in de samenleving die nu eenmaal per definitie uit een aantal generaties bestaat. Maar als dit tot het sociale bewustzijn doordringt, kunnen de onderlinge verschillen tussen de generaties juist een bron van informatie en inspiratie vormen om de ontwikkelingen van de tijd en de samenleving beter te begrijpen en ruimte te bieden. Dan kunnen generaties hun natuurlijke rol van generator van sociale evolutie en maatschappelijke samenhang vervullen. Dit boek wil bijdragen aan de ontwikkeling van dit bewustzijn.

In het eerste hoofdstuk wordt het ontstaansproces van generaties als uitdrukking van de tijd(geest) onder de loep genomen. Dat leidt tot een nieuw perspectief: een generatie als uitdrukking van de tijd(geest) is een bewustzijnsveld.

In het tweede hoofdstuk worden alle zes Nederlandse generaties uitgebreid beschreven. In die generatieverhalen wordt duidelijk, hoe de tijd(geest) iedere generatie op een andere manier vormt en wat daarvan de gevolgen zijn. Het zijn verhalen waarin ieder de collectieve dimensie van zijn eigen bestaan kan ontdekken. Aan deze verhalen hebben diverse mensen als ervaringsdeskundigen een bijdrage geleverd.

Het derde hoofdstuk beschrijft, hoe deze generatievisie leidt tot een andere manier van kijken naar leven en samenleven. Levensloopproblemen blijken samen te hangen met generatiebewustzijn en kunnen daarom ook langs die weg benaderd worden. In dit hoofdstuk blijkt ook, hoezeer de problematiek van de sociale cohesie verbonden is met de dynamiek tussen de generaties.
Deze eerste drie hoofdstukken zijn geschreven door Pieter van Dijk, die ook het initiatief genomen heeft tot het schrijven van dit boek. Deze hoofdstukken worden gevolgd door drie hoofdstukken die gaan over de ‘praktijk’. Generaties zijn geen abstracte en statistische grootheden maar levende sociale werkelijkheden die al twee decennia geleden door de politiek zijn ontdekt als belangrijke factoren in maatschappelijke processen.

Ger Tielen beschrijft in het vierde hoofdstuk, hoe het thema generaties geleidelijk aan steeds hoger op de nationale en internationale (EU en VN) politieke agenda is gekomen. Generaties worden op beleidsniveau inmiddels als zeer belangrijke factoren voor gewenste maatschappelijke ontwikkeling gezien. Politici maken zich zorgen over de balans van lasten en lusten, over het evenwicht tussen rechten en plichten en over het gevaar dat rekeningen naar volgende generaties worden doorgeschoven. Talloze intergenerationele of generatieve burgerinitiatieven en projecten uit heel Europa laten zien, dat de balans in evenwicht kan worden gebracht. De soms knetterende spanning tussen generaties zoekt een uitweg in creatieve ideeën, nieuwe concepten en verbeteringen die zoden aan de dijk zetten. We kunnen heel goed anticiperen op de veranderende leeftijdsopbouw van de bevolking. Maar dan moeten we wel een lange termijn visie paren aan een lange termijn financiering van duurzame sociale innovatie die mensen van alle leeftijden insluiten. En we moeten ook de concrete ervaringswerkelijkheid van generaties herkennen willen zij hun potentieel in kunnen zetten voor de samenleving.

Heleen Crul laat in het vijfde hoofdstuk op overtuigende wijze zien, dat een generatie echt een ervaringswerkelijkheid is. Ze beschrijft hoe de babyboomgeneratie als ‘protestgeneratie’ een grote cesuur in het levensgevoel veroorzaakte, met als gevolg dat haar leden de vormgeving en zingeving van hun eigen leven met vallen en opstaan moesten uitvinden. Een opdracht waarvoor zij zich nu – aangeland in de derde levensfase – weer opnieuw geplaatst zien. Er zijn voor hen geen aansprekende voorbeelden die als rolmodel kunnen dienen. Ouder worden is in deze tijd een individueel proces dat op eigen kracht via een veelheid aan eigen keuzes verloopt. De zoektocht naar een nieuwe en eigentijdse invulling van het grootouderschap maakt daar deel van uit.
Tenslotte beschrijft Pieter van Dijk in het zesde hoofdstuk het forum Generaties in Dialoog. Aan het schrijven van dit boek ging een langdurig ontwikkelingsproces vooraf. Daarin werd al snel duidelijk dat een gestructureerde dialoog tussen leden van verschillende generaties een geweldig instrument kan zijn om een nieuw type gesprek in de samenleving mogelijk te maken. Overal waar generaties samen wonen en/of werken kunnen in een dialoog de verschillen en potenties aan het licht komen en gewogen worden op bruikbaarheid. De generatiedialoog kan dienstig zijn aan een nieuwe natuurlijke samenhang tussen generaties. In 2008 is de stichting Rijp & Groen opgericht om de generatiedialoog als instrument te ontwikkelen en in te zetten voor community building en sociale bewustwording. In dit laatste hoofdstuk wordt het forum en de mogelijkheden ervan besproken.

Sinds de jaren zestig zijn veel mensen op het spoor gekomen van mogelijkheden tot individuele ontwikkeling en groei. Het aantal therapierichtingen, soorten trainingen en opleidingen is nagenoeg ontelbaar. En daarnaast zijn er nog de diverse yoga- en meditatiepraktijken. We zijn echter nog niet toegekomen aan wat zeker zo belangrijk is: sociale ontwikkeling en sociale bewustwording, de bewuste en gedeelde groei en ontwikkeling van het samenleven dus. Het lijkt erop dat generaties en generatiebewustzijn daarvoor een natuurlijke ingang vormen. We hopen dat dit boek daar een bijdrage aan mag leveren.

Bewustwording, zo hebben wij de afgelopen vijftig jaar geleerd, is de weg om onze problemen te verhelderen en te verwerken om een gelukkig mens te kunnen worden. Bewustwording lijkt dus een individuele keuze en een individueel proces voor een beter leven. Dat is wel waar, maar slechts een eerste stap, bewustwording kan namelijk onmogelijk beperkt blijven tot het individuele. Bewustwording behoort tot het domein van het collectief bewustzijn en gevoelige individuen pikken de prikkels op en ontdekken daardoor de weg naar bewustwording voor hun eigen leven. Maar het gaat veel verder! Want stel dat bewustwording een individuele zaak zou zijn, dan zou dat leiden tot isolement en onderscheid omdat het alleen de ‘bevoorrechten’, de gevoeligen, zou betreffen. Maar hoe zou dat kunnen als bewustwording gaat over bewustwording van wat er is, van de werkelijkheid? Die is één en ongedeeld. Bewustwording leidt in essentie tot afstemming, tot verbondenheid met wat er is. Bewustwording kan eenvoudig niet ‘beperkt’ blijven tot individuele bewustwording. Het is een transformatieproces dat uiteindelijk alles en allen raakt, het gaat over de collectieve overgang naar een nieuwe wijze van zijn. En dat transformatieproces is ingezet.

Individuele bewustwording gaat over bewustwording van mijzelf. Dat is verrijkend, helend, maar tegelijkertijd roept het de vraag op hoe je het kunt delen. Velen die een proces van groei en bewustwording achter de rug hebben herkennen dit: ze kunnen hun ervaringen, hun inzichten, hun nieuw gevoel van ‘zijn’, niet delen met mensen die dit niet ook hebben doorgemaakt. Deze ervaring is bijzonder: het maakt duidelijk dat individuele bewustwording strijdig is met de aard van bewustwording zelf. Bewustwording is het proces dat uiteindelijk onze verhouding met de werkelijkheid transformeert. Bewustwording verbindt ons op een nieuwe manier met de werkelijkheid waarin wij leven en kán niet anders dan een collectief proces zijn, omdat alles immers verbonden is en samenhangt. De werkelijkheid is één, mijn bewustwordingsproces krijgt pas echt kracht als het herkend en bevestigd wordt door jouw bewustwording.

Bewustwording is daarom het collectief transformatieproces van mensen, van de mensheid, naar een andere oriëntatie op de werkelijkheid. Mensen die nu bezig zijn met bewustwording zijn gevoelige mensen die deze impuls net wat eerder oppakken. En als zij hier even bij stil staan, ontdekken ze inderdaad dat het geen individuele vrije keuze is, want je ervaart in je lijden de noodzaak om bewust te worden van wat er is, de impuls stijgt in die zin boven je individuele keuze uit. Het leven ‘wil’ het van je.

Dit collectief bewustwordingsproces maakt deel uit van ‘het worden van de schepping’ zoals ik dat in de vorige column beschreef. En dit proces komt nu in een versnelling en als gevolg daarvan versnelt de tijd, lossen oude vormen op, ontstaat er een collectief niet-weten ‘hoe verder’ en verliest uiteindelijk ook de oude historische tijd haar betekenis als leidraad voor het leven. Daarom zullen we op een bepaald moment collectief uit de historische tijd (kunnen) stappen. Niet het verleden en de plannen voor de toekomst, maar het gedeelde hier en nu van het bewustzijn wordt bepalend voor denken en doen. Dit proces raakt nu nog individuen, maar moet zich gaande weg wel verbreden van ‘mijn leven’ via ‘mijn verbondenheid’ met andere levens naar ‘ons’/het leven als collectieve werkelijkheid.

Bepalend voor dit collectieve bewustwordingsproces is het opnemen van de tijd als vierde dimensie in ons bewustzijn, zoals ik in Voor de tijd hebben we geen zintuig beschreef. Door de tijd in ons (collectief) bewustzijn op te nemen als vierde dimensie laten we de illusie dat de tijd (de schepping/het leven) iets buiten ons is, achter ons. Wij zijn de tijd. In contact zijn met de tijd transformeert ons bewustzijn en dus ons ‘zijn’. Herinner je maar hoe bijzonder het voelt, de enkele keer dat je iets in alle rust en toewijding kunt doen in de tijd die daar voor nodig is. In contact zijn met tijd als wordingsproces betekent overgave aan het wordende, aan wat er is en wil worden; we komen in een bewustzijnsruimte waarin we veel meer in harmonie met de werkelijkheid kunnen zijn, voor alles is tijd, de tijd die nodig is. Wij ‘rusten’ in tijd en daarmee valt stress weg, maar ook de noodzaak en dwang van het ego om greep te hebben op de werkelijkheid en is niet langer onderscheid en isolement maar verbinding bepalend voor denken en handelen.

Vijfde dimensie: de ruimte-tussen

En dan zullen we – waarschijnlijk veel later – uiteindelijk ontdekken dat zich nog een vijfde dimensie aandient, ik noem die de ‘ruimte-tussen’. Door ons voortschrijdend bewustwordingsproces zullen we kunnen ontdekken dat onze essentie niet in ‘iets’ ligt opgesloten maar in de verbinding, in relatie, in resonantie tussen ons en de/het andere. Ieder fenomeen bestaat in en door de resonantie met en tussen alles wat het omringt.

Die resonantie voltrekt zich in de ruimte-tussen. De ruimte-tussen is het energieveld waardoor en waarin alles verschijnt. Ik stel het me zo voor, dat ik op ieder moment verbonden ben met alles om me heen, dat de wereld om mij heen niet uit losse mensen en afzonderlijke objecten bestaat als een toevallige constellatie, maar als een ‘levend’ en coherent veld van energie en beweging waarvan ik nu nog maar een fractie van een fractie opvang. Dit is, hoewel in het eerste opzicht vreemd, ook vertrouwd. De meesten van ons voelen zich bijvoorbeeld ten opzichte van verschillende mensen ook verschillend en gedragen zich vaak ook anders. Dat is de invloed van dit resonantieveld van de ruimte-tussen! Dit energieveld, deze ruimte-tussen, maakt – volkomen onbewust – al deel uit van onze werkelijkheid, deze vijfde dimensie bestaat al. Er bewust in te kunnen leven zal een volgende transformatie betekenen, een nieuwe fase van wording. In deze fase zullen we direct toegang hebben tot scheppingsenergie omdat we begrijpen en ervaren dat er geen grenzen zijn: dat alles in alles doortrilt en dat een beweging in het één, in al het andere door klinkt.

Tijd is overal, tijd is er ieder moment, alles verschijnt in tijd. En toch kunnen we de tijd als tijd niet ervaren, we hebben er simpelweg geen zintuig voor. Dat maakt dat tijd tot een van de grote mysteries van het leven en van de schepping behoort. Maar naar mijn idee staan we in onze tijd op het punt een stap te zetten in het ontdekken van geheim van de tijd. Dat zou als volgt kunnen gaan.

Als definitie van tijd stel ik voor uit te gaan van: Tijd is de schepping in wording. Tijd is niet iets buiten de schepping, het is het worden van de schepping. Wij, als mensen, zijn een onderdeel van het worden en misschien is het nog correcter om te zeggen dat het worden zich in en door ons voltrekt. Wij zijn (dus) tijd, geen wonder dat we het niet kunnen waarnemen. Maar nu tijd steeds schaarser wordt en velen het gevoel hebben permanent ‘geen tijd’ meer te hebben, kunnen we ons niet langer neer leggen bij onze onwetendheid omtrent de tijd. Het wordt langzamerhand noodzakelijk om de tijd te leren doorgronden, om op zoek te kunnen gaan naar een nieuwe tijd(sbeleving), waarin we niet meer door de tijd geleefd worden, maar er mee in harmonie kunnen leven.

We hebben de tijd altijd als van buiten komend ervaren en hebben ons op basis daarvan beelden van de tijd gevormd. Ik noem er drie. De eerste is de astronomische tijd of klokketijd.

Het heeft honderden jaren gekost voor het vast stond dat er een vast ritme was waar te nemen in de banen van de hemellichamen dat bovendien samen bleek te hangen met de verschijnselen op aarde. De Chinezen en de Perzen hebben hier miraculeus werk in verricht. Dit waargenomen ritme bepaalt sindsdien de tijd en daarnaar hebben we het leven ingericht. In de loop van onze lange ervaringsgeschiedenis groeide er een tweede begrip over de tijd: tijd werd ervaren als meer dan alleen de klokketijd. De tijd had ook een geest zo leek het: de ervaringen en waarnemingen van tijdsverschijnselen in een bepaalde tijd leken op een bijzondere manier samen te hangen, gebeurtenissen pasten in de tijd. En de tijdgeest was als het ware de kracht, die dit alles bezielde. Dit bracht ons wel dichter bij het ervaren van de tijd, maar nog steeds blijft de tijd zelf een mysterie buiten ons. We hebben nog een derde betekenis aan tijd gegeven: de tijd als historische tijd, als verhaal van onze wordingsgeschiedenis. Dit laatste heeft de tijd ook niet dichter bij gebracht, we zouden zelfs kunnen stellen dat het een versluierende werking heeft op ons bewustzijn van tijd: de historie vertelt ons dat we deel uit maken van een lange geschiedenis, hier nu tijdelijk zijn en dat er na ons nieuwe tijden komen. Zeker waar, maar het vangt ons ook in dat verhaal, in ieder geval is het haast onvermijdelijk om ons door ‘de geschiedenis’ als gevangenen van de tijd te zien.

Geen zintuig maar bewustzijn als toegang tot de tijd

Geen van deze tijdsbegrippen geeft ons het inzicht dat ons verder kan helpen nu we collectief het gevoel hebben gevangen te zitten in een voortrazende tijd. We kunnen op grond van deze drie begrippen hooguit wat fatalistisch concluderen dat “dit de tegenwoordige tijd is” en wachten tot het weer verandert. Tja, dat kan, maar we weten veel meer dan we denken, we zijn al veel dichter bij de ontsluiering van de tijd dan we denken. We kunnen daarom op zoek naar een nieuw begrip van de tijd dat ons directer toegang geeft tot de (beleving van de) tijd. En omdat we tijd tot nu toe buiten ons dachten maar nu beginnen te beseffen dat de tijd zich juist in en door ons voltrekt, moeten we ons nieuwe begrip van tijd dus zo dicht mogelijk bij onze ervaring laten aansluiten. En omdat we weten dat tijd niet via onze zintuigen is waar te nemen, is de enige toegang tot tijd die overblijft, ons bewustzijn.

Bewustzijn is ons vermogen aanwezig te zijn bij wat zich voltrekt, in feite dus bij het worden van de schepping. Bewustzijn creëert innerlijke ruimte: als ik me van iets bewust ben, ben ik in staat het waar te nemen én me er van te onderscheiden. Ik plaats iets door bewustzijn in een innerlijke, geestelijke ruimte, waardoor ik het ervaar én er vrij van ben. Door bewustzijn, kan ik in mijn innerlijke ruimte ‘bij’ iets zijn, kan ik de wording van iets ervaren. Ik ‘laat’ het in en door mijn bewustzijn worden. Bewustzijn verbindt ons met wat ‘is’, met de werkelijkheid (van de schepping).We kunnen in het worden de tijd ervaren als stroom van schepping. Richt je aandacht op je adem en na enige tijd zul je ontdekken dat de adem zich in tijd voltrekt: eerst ervaar je (meestal) dat je adem haalt, je best aan het doen bent om te ademen. Langzamerhand, als je dat los kunt laten en je ‘bij je adem bent’, ervaar je dat de adem zich in tijd voltrekt. En tegelijkertijd voel je hoe je in harmonie met de tijd komt; je ervaart de rust en stilte die er in je neer daalt. Hoe verder je je bewustzijn verdiept en uitbreidt, hoe duidelijker je gaat ontdekken dat zich in alles de tijd voltrekt, dat alles z’n tijd heeft. Bewustzijn voegt aan onze driedimensionale waarneming en opvatting van de werkelijkheid de vierde, die van de tijd, toe. Zo ontstaat er een nieuw tijdsbegrip dat ik ter onderscheiding van de genoemde drie tijdruimte noem. De definitie van dit psychologische tijdruimte begrip is: de door aandacht gecreëerde bewustzijnsruimte waardoor en waarin tijd (‘wording’) als dimensie van de werkelijkheid direct ervaarbaar is. Ik zou ook, eenvoudiger, kunnen zeggen: steeds als ik mij aandachtig wijd aan mijn ervaringen ben ik aanwezig, zie ik de ervaring zich voltrekken, ben ik getuige van de wording, laat ik de wording zich door mijn bewustzijn voltrekken.

Stop de tijd!

Laten we dit tijdruimte begrip nu toepassen op deze, onze tijd. We ervaren onze historische tijd als een probleem; de tijd ontwikkelt zich snel, verandering volgt op verandering, de wereld van vandaag is al weer anders als die van gisteren. We leven in een tijd waarin we, paradoxaal, het gevoel hebben zelfs geen tijd meer te hebben. Collectief bestaat het gevoel de greep op de tijd en de ontwikkelingen die in de tijd plaats vinden, kwijt te zijn. Wat er is gebeurd is eenvoudig te begrijpen: het aantal prikkels is enorm toegenomen, de mogelijkheden om uit te kiezen zijn ongekend, het levenstempo is navenant omhoog gegaan, zowel in de werksfeer als in het privé leven. Dit heeft een enorme invloed op ons bewustzijn, het jaagt ons op van activiteit naar activiteit, van mogelijkheid naar mogelijkheid. De tijd om te ervaren, de tijdruimte neemt af, we worden ‘bewustelozer’. ‘Doen’ gaat onze leefwijze bepalen en ‘ervaren’ als dimensie van het bestaan vervlakt. We kunnen ‘ervaren’ echter niet missen en gaan ons richten op meer maar vluchtiger ervaringen en op mogelijkheden het ervaren te intensiveren door alcohol en drugs. Deze ervaringen zijn echter emotioneel en verslavend van aard, ze nemen ons ‘mee’, we ‘lossen’ er in op en raken zo verder weg van het ervaren van tijd en van onszelf. Dit is een vicieuze cirkel, hoe verder we van de ervaring van de tijdruimte komen, hoe sneller de tijd moet gaan om nog ‘iets’ te ervaren.

Stop de tijd! Steeds meer mensen zoeken de stilte op, doen retraites, stilteweken, om aan de greep van de tijd te ontkomen en hun eigen tijdruimte terug te vinden. Een ander voorbeeld van de grote belangstelling voor de tijd en het verlangen er greep op te krijgen is bijvoorbeeld de belangstelling voor het boek ‘Stil de tijd’ (Joke Hermsen, uitg AP). Het verschijnt eind 2009 en beleeft in enkele maanden drie drukken! Maar het probleem is dat bij alles wat we doen om de greep op de tijd terug te krijgen, we de onmogelijkheid daarvan voelen omdat het is alsof we dan alleen nog maar meer moeten gaan doen. Naast alles wat we al móeten doen, moeten we nu ook nog stil worden van binnen, mediteren, yoga.

Zo lang we de tijd zien als een onontkoombare werkelijkheid buiten ons, zullen we ons er aan overgeleverd voelen: ‘je weet niet wat de dag van morgen zal brengen’. Tijd staat in die zin dan tegenover ons: er is altijd tekort, we moeten het in de ons bemeten tijd doen. Tijd geeft stress, tijd is verbonden met de dood, we hebben tijd zo nodig en daarom is tijd zo machtig.

Maar wij zijn het zelf in onze onwetendheid die tijd die macht hebben gegeven. Tijd is de schepping in wording, tijd is wording. Hoe hebben we dat niet kunnen zien? Misschien wel omdat het onvoorstelbaar is dat wij de schepping in wording zijn, dat we er niet buiten staan maar er helemaal bij horen. De schepping is nooit af, wij zijn nooit af, wij zijn de tijd en ons bewustzijn is de poort naar de tijd. Door onze tijdruimte beleving kunnen we in harmonie zijn met onszelf én de wereld, omdat er voor alles tijd is. Wat we te doen hebben is bewustzijn te ontwikkelen, dat wil zeggen aandacht voor wat we doen en in ons bewustzijn onze ervaringen innerlijk te ‘volgen’ door ze de ruimte te geven. Je zult merken dat je opeens en misschien wel voor het eerst, ‘tijd’ voelt als wonderlijke kracht, als stroom die zich via jou voltrekt. Het is niet voor niets dat mindfulness zo enorm veel belangstelling heeft in deze tijd: het is een prima vorm om de tijd terug te vinden, dat wil zeggen de rust en afgestemdheid ervan, de ervaring dat voor alles tijd is. Wat je door mindfulness ontwikkelt is tijdruimte, anders gezegd aandacht voor aanwezigheid.

De tijd stopt!

Dus het verlangen de tijd te stoppen vraagt in feite om uit de historische tijd te stappen waarin we nu collectief gevangen zitten. Dat zou een onmogelijk voorstel zijn, als de tijd zelf niet mee werkt. Het is als individu immers vrijwel niet mogelijk om zo’n stap te maken of je zou je als een kluizenaar in een klooster of hutje in de bergen moeten terugtrekken. Maar de tijd werkt mee, de tijd als wordingsproces is zelf in beweging! En omdat tijd een collectief fenomeen is, zal niemand zich aan het transformatieproces dat de tijd zelf nu doormaakt kunnen onttrekken.

Ik kan vanaf hier alleen maar in metaforen schrijven, omdat het gaat over processen die de menselijke maat en denken verre overtreffen. Ik baseer me daarbij onder andere op het denken van de Maya, maar er is langs vele andere kanalen vergelijkbare informatie beschikbaar. De gedachtegang is de volgende: de wording van de schepping is geen enkelvoudige continue activiteit maar voltrekt zich in fases, soms is er versnelling, soms gaat de tijd langzaam omdat ‘iets’ tijd nodig heeft. Dus de schepping kunnen we zien als pulserend. In feite weten we dat ook uit de geschiedenis van onze eigen aarde en onze eigen maatschappelijke historie: soms versnelling soms vertraging. In de kosmos verschijnen sterren en sommige verdwijnen weer, sterrenstelsel bewegen, alles verandert op iedere schaal, soms snel en plotseling soms traag. Dit alles geeft het pulserend karakter van de schepping in wording aan. Volgens de Maya (en andere informatiebronnen) komt zo’n lange scheppingsimpuls binnenkort tot een einde. 2012 wordt genoemd als ijkpunt. In de zucht naar sensatie hebben velen dat vertaald als het einde van de wereld, maar het is veel eenvoudiger: deze scheppingsgolf stopt, deze tijd stopt. En we zullen een nieuwe tijd, een nieuwe wordingsfase ingaan waarin tijd zich heel anders zal manifesteren.

Het feit dat zoveel gevoelige mensen op zoek zijn naar mogelijkheden de ratrace van de tijd te stoppen, zie ik als een bevestiging van dit verhaal: langzamerhand ontstaat er in ons collectief bewustzijn de impuls om uit de tijd te stappen omdat deze tijd ‘klaar’ is. En die impuls wordt door steeds meer mensen opgepikt. Het is belangrijk om die impuls te volgen, hoe onmogelijk die in eerste instantie ook lijkt. Het perspectief dat opdoemt is fascinerend: als wij door ons bewustzijn leren samen te vallen met de ‘nieuwe’ tijd, worden we medescheppers van de tijd en onze wereld.